بحثى تفصيلى پيرامون محكم و متشابه و تاويل آنچه تا كنون در باره معناى « محكم » و « متشابه » و نيز در معناى كلمه « تاويل » گفتيم مطالبى بود كه دقت در كلام خداى سبحان آن را مىفهماند و نيز روايات وارده از ائمه اهل بيت ( ع ) كه به زودى « ان شاء اللَّه » از نظر خواننده خواهد گذشت آن را مىرساند . حال ببينيم مفسرين در معناى اين سه عنوان چه گفته‌اند سخنان مفسرين در اين باره بسيار مختلف است ، و شيوع و گسترش اين اختلاف به انحرافشان كشانيده است . اگر سر نخ اين اختلافات را جستجو كنيم سر از صدر اسلام و مفسرين از صحابه و تابعين در مىآوريم ، و تا آنجا كه ما اطلاع داريم كمتر تفسيرى پيدا مىشود كه حتى با بيانى كه ما ذكر كرديم نزديك باشد ، تا چه رسد به اين كه كاملا مطابق با آن باشد . و علت عمده اين انحراف آن است كه بحث در « محكم و متشابه » را با بحث در پيرامون معناى « تاويل » خلط كرده‌اند ، و اين باعث شده است كه اختلاف عجيبى در انعقاد اصل مساله و كيفيت بحث و نتيجه گيرى از آن راه بيفتد . اينك ما در طى چند فصل در باره هر يك از اين دو مساله بطور مفصل بحث مىكنيم ، و اقوال را بعد از آن كه به قدر امكان مشخص كنيم كه مربوط به كدام يك از دو مساله است نقل نموده و آنچه حق مطلب است اختيار مىكنيم . 1 - گفتار در مساله محكم و متشابه كلمه « محكم » اسم مفعول از باب افعال ( احكام ) است . و كلمه « متشابه » اسم فاعل از باب تفاعل ( تشابه ) است ، و « احكام و تشابه » از الفاظى است كه معنايش در لغت روشن است ، خداى تعالى يك جا همه قرآن را محكم خوانده و فرموده : « كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُه » « 1 » و جاى ديگر همه اش را « متشابه » خوانده ، و فرموده : « كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ » « 2 » . منظور از احكام آن اين است كه تمامى آن داراى نظمى متقن و بيانى قاطع و محكم

--> ( 1 ) سوره هود آيه 1 . ( 2 ) سوره زمر آيه 23 .